IPS, VA, OLED of Mini-LED: monitorpanelen vergeleken

Twee families: gefilterd licht en uitgestraald licht

Alle huidige monitoren behoren tot een van twee families. In een lcd-scherm (liquid-crystal display, vloeibare kristallen) brandt er permanent een witte achtergrondverlichting achter het paneel; elke subpixel is een sluiter van vloeibare kristallen die meer of minder van dat licht doorlaat door een rood, groen of blauw filter. In een OLED-scherm is er geen achtergrondverlichting: elke subpixel is een diode die haar eigen licht uitstraalt en volledig kan worden uitgeschakeld.

Alles vloeit voort uit dat verschil. Een lcd-sluiter sluit nooit volmaakt, dus zwart is een donkergrijs waarvan de diepte afhangt van de manier waarop de kristallen zijn uitgelijnd: dat is het verschil tussen IPS, VA en TN. Een OLED-pixel die uit staat is zwart, punt.

IPS: de referentie voor werk

In een IPS-paneel (in-plane switching) draaien de kristallen evenwijdig aan het oppervlak. Het licht verlaat het paneel in alle richtingen vrijwel gelijk: kleuren en helderheid veranderen nauwelijks wanneer je van opzij naar het scherm kijkt of, wat aan een bureau meer ter zake doet, wanneer je vanuit het midden naar de hoeken van een groot scherm kijkt.

De prijs is het contrast. Een gewoon IPS-paneel haalt 1000:1 tot 1300:1: in een donkere kamer is zijn zwart zichtbaar grijs, en schuin bekeken kunnen de hoeken een zilverachtige gloed vertonen (‘IPS-glow’). De generatie IPS Black, geïntroduceerd in 2022, verdubbelt dat cijfer tot 2000:1, en de recentste versies halen 3000:1, met dezelfde stabiliteit onder een hoek.

Snelle IPS-panelen halen responstijden van enkele milliseconden zonder zichtbare artefacten, wat de technologie ook geschikt maakt voor games. Voor tekst, spreadsheets, code en kleurwerk blijft IPS de standaardkeuze: niets anders is zo uniform en zo voorspelbaar.

VA: contrast voorop

In een VA-paneel (vertical alignment) staan de kristallen in rust loodrecht op het oppervlak en houden ze het licht veel beter tegen: een native contrast van 3000:1 tot 5000:1. Zwart is diep, en films of games met donkere scènes winnen zichtbaar ten opzichte van IPS.

Daar staan twee zwakke punten tegenover. Overgangen tussen donkere tinten zijn op veel VA-panelen traag, wat een donker spoor achter bewegende objecten laat (‘black smearing’); de beste recente modellen hebben dit grotendeels verholpen, de goedkope niet. En de gamma verschuift met de kijkhoek: op een groot vlak VA-scherm ogen de randen wat fletser dan het midden. Dat is een van de redenen waarom brede VA-monitoren bijna altijd gebogen zijn.

VA biedt het beste beeld voor het geld in gebogen ultrawide- en grote formaten die voor games en video zijn bedoeld. Voor tekst en kleurkritisch werk is IPS de veiligere keuze.

TN: wat ervan over is

TN (twisted nematic) was de eerste technologie voor de massamarkt: snel en goedkoop, met matige kleuren en kijkhoeken die zo smal zijn dat de bovenkant van het scherm er anders uitziet dan de onderkant. De techniek overleeft in een paar monitoren voor competitief gamen op 360 Hz en hoger. Er is geen reden om haar voor iets anders te kiezen.

OLED: elke pixel is zijn eigen lichtbron

Een OLED-monitor heeft geen noemenswaardige contrastgrens, aangezien zwarte pixels uit staan, en zijn pixels veranderen van toestand in ongeveer een tiende milliseconde, honderd keer zo snel als de beste lcd’s. Beweging is zo zuiver als de verversingssnelheid toelaat, donkere scènes zijn vrij van halo’s, en de kijkhoeken zijn uitstekend. Voor games en video kan niets eraan tippen.

Drie kanttekeningen gelden voor bureaugebruik.

Inbranden (burn-in). Organische diodes slijten door gebruik, en elementen die duizenden uren op dezelfde plaats blijven staan (een taakbalk, een werkbalk, de randen van een venster) kunnen een vage, blijvende afdruk achterlaten. Fabrikanten gaan dit tegen met pixelverschuiving, compensatiecycli en, steeds vaker, garanties van twee of drie jaar die inbranden dekken. Voor een scherm dat acht uur per dag dezelfde interface toont, blijft het risico reëel; lees de garantievoorwaarden.

Tekstweergave. Besturingssystemen effenen lettertypen voor de rood-groen-blauwe streep van lcd’s. OLED-monitoren gebruiken andere subpixelindelingen, een driehoek bij QD-OLED, vier subpixels waaronder een witte bij WOLED, en letters vertonen lichte gekleurde randjes langs hun contouren.

Fig. 1. Subpixelindelingen, vergroot. Tekstweergave gaat uit van de rood-groen-blauwe streep van lcd-panelen; andere indelingen geven bij lage dichtheid gekleurde randjes langs letters.

Het effect is zichtbaar bij 110 PPI (27 inch 1440p, ultrawide van 34 inch) en verdwijnt grotendeels bij 160 PPI en hoger (27 en 32 inch 4K), waar de randjes onder de grens van het oog vallen.

Helderheid op wit. Om het paneel te beschermen en het verbruik te beperken, verlagen OLED-monitoren hun helderheid wanneer een groot deel van het beeld licht is. Een wit document dat het hele scherm vult, wordt getoond op 250 nits of daaromtrent, voldoende binnenshuis, wat krap bij een raam.

Mini-LED: een lcd met local dimming

Mini-LED duidt een achtergrondverlichting aan die bestaat uit duizenden piepkleine diodes, gegroepeerd in zones, enkele honderden tot enkele duizenden, die de monitor onafhankelijk van elkaar dimt achter de donkere delen van het beeld. Achter een IPS- of VA-paneel geplaatst vermenigvuldigt ze het effectieve contrast en maakt ze een piekhelderheid van 1000 nits en meer mogelijk, wat haar de aangewezen technologie maakt voor HDR in lichte kamers.

Haar beperking is de grootte van de zones, die veel groter zijn dan een pixel: een helder object op een zwarte achtergrond is omgeven door een halo (‘blooming’), en het dimalgoritme aarzelt soms bij muisaanwijzers of ondertitels. Veel gebruikers schakelen local dimming uit voor bureauwerk en bewaren het voor video en games. Inbranden bestaat hier niet.

Naast elkaar

	IPS	VA	OLED	Mini-LED
Contrast	1000:1 tot 3000:1	3000:1 tot 5000:1	onbegrensd	zeer hoog, per zone
Kijkhoeken	uitstekend	gemiddeld	uitstekend	die van het paneel
Respons	snel	traag in donkere tinten	onmiddellijk	die van het paneel
Tekst	de referentie	goed	randjes onder 140 PPI	goed
Piekhelderheid	250 tot 600 nits	250 tot 600 nits	hoog op kleine vlakken	1000 nits en meer
Statische inhoud	geen risico	geen risico	risico op inbranden	geen risico
Prijs	vanaf het laagste segment	vanaf het laagste segment	hoog	hoog

Fig. 2. Contrastverhouding per technologie, op een logaritmische schaal. Het lichtere deel van elke balk is het bereik tussen gewone en de beste panelen.

Welk paneel voor welk gebruik

Kantoorwerk, code, dashboards: IPS, IPS Black als het budget het toelaat en de kamer schemerig is.
Foto, video, ontwerp: IPS met een breed, gekalibreerd gamut (zie het hoofdstuk over kleur); OLED of Mini-LED voor HDR-kleurcorrectie.
Games: snelle IPS als allrounder, OLED wanneer het budget het toelaat, VA voor contrast met een klein budget in gebogen formaten.
Films in een donkere kamer: OLED, daarna VA.

Ook de afwerking van het oppervlak telt. Een matte coating verstrooit reflecties en past bij kantoren met ramen en plafondverlichting; ze legt een heel lichte sluier over het beeld. Een glanzende coating geeft zuiverder zwart en levendiger kleuren, en weerspiegelt elke lichtbron achter je. Kies op basis van de kamer, niet van de showroom.

Paneeltypes: IPS, VA, OLED en Mini-LED