Kijkafstand: hoe ver, hoe hoog, onder welke hoek

De grootheid die telt: de kijkhoek

Twee schermen van verschillend formaat zien er identiek uit als elk op de afstand staat waarop het dezelfde hoek vult. Een scherm van 24 inch op 58 cm en een scherm van 32 inch op 77 cm beslaan allebei 49 graden van het horizontale gezichtsveld; alleen de afstand waarop je scherpstelt verschilt. Formaat en afstand kies je daarom samen, via de hoek die ze opleveren:

θ = 2 · atan(schermbreedte ÷ (2 × afstand))

De breedte van een 16:9-scherm is 0,872 keer de diagonaal, dus een scherm van 27 inch is 59,8 cm breed. Op 65 cm vult het 2 · atan(59,8 ÷ 130) = 49 graden.

Waarom doet de hoek ertoe? De ogen tasten een tekst of een beeld af door in hun kassen te draaien, en dat gaat moeiteloos over ongeveer 15 graden aan weerszijden van de blikrichting recht vooruit. Daarbuiten begint het hoofd mee te bewegen. Een scherm van 30 tot 35 graden lees je met de ogen alleen; bij 50 graden vragen de hoeken al om kleine hoofdbewegingen; bij 60 graden en meer is het hoofd de hele dag aan het werk. In de andere richting verspilt een scherm dat maar 25 graden vult zijn oppervlak: wat erop staat is klein, en je hebt betaald voor pixels die door de afstand nutteloos worden.

De comfortzone, formaat voor formaat

Voor bureauwerk op een vlak 16:9-scherm is de praktijk uitgekomen op een marge van 40 tot 53 graden, wat overeenkomt met een zitafstand van 0,9 tot 1,2 diagonalen. Dat is breder dan de hoeken die voor de bioscoop worden aanbevolen (30 graden volgens de SMPTE, 36 tot 40 volgens THX), om een eenvoudige reden: een film bekijk je als geheel, terwijl je een bureaublad stukje bij beetje verkent, een venster hier, een werkbalk daar, en in de randgebieden staat inhoud waar je alleen af en toe een blik op werpt.

Ultrawide schermen verdragen bredere hoeken, 44 tot 60 graden voor een 21:9-formaat, omdat hun kromming de randen naar de kijker gericht houdt en omdat de zijkanten voor secundaire vensters worden gebruikt. Super-ultrawide schermen in 32:9 zijn ontworpen voor 58 tot 80 graden: ze vervangen twee monitoren, en niemand verwacht beide uiteinden te lezen zonder het hoofd te draaien.

De keuzehulp beoordeelt elk formaat tegen de marge van zijn familie. Binnen de marge is de score maximaal; daarbuiten daalt ze, tot nul voor een scherm dat minder dan 22 of meer dan 68 graden zou vullen.

Wat normen en onderzoek over afstand zeggen

De richtlijnen voor de werkplek komen uit op een breed bereik. De Amerikaanse Occupational Safety and Health Administration (OSHA) plaatst de monitor op 50 tot 100 cm van de ogen. De Europese praktijk, afgeleid van ISO 9241, vraagt minstens 40 cm en stelt vast dat de meeste gebruikers tussen 50 en 75 cm uitkomen.

Onderzoek naar het zien voegt daar een voorkeur binnen dat bereik aan toe: verder weg is lichter. Om naar een voorwerp dichtbij te kijken draaien de ogen naar elkaar toe (convergentie) en stellen de lenzen zich scherp (accommodatie), twee spierinspanningen die toenemen naarmate het voorwerp dichterbij komt. In rust, zonder iets om naar te kijken, convergeren de ogen op een afstand van ruwweg 80 cm tot 1 m. Een scherm dicht bij dat rustpunt vraagt minder inspanning dan een scherm op 50 cm, en studies naar visuele vermoeidheid vinden stelselmatig minder klachten bij grotere afstanden.

De grens aan het achteruitschuiven is de leesbaarheid. ISO 9241-303 beveelt tekens aan waarvan de hoogte een hoek van 20 tot 22 boogminuten beslaat, met een minimum van 16. Op 65 cm betekent dat hoofdletters van 3,8 mm hoog; op 90 cm 5,2 mm. Schuif je een scherm naar achteren, vergroot de tekst dan in dezelfde verhouding met de schalingsinstelling; een groter scherm met een hogere dichtheid geeft je dan dezelfde inhoud, verder weg en minstens zo scherp. Dat is het echte argument voor een 4K-scherm van 32 inch op een diep bureau.

Hoogte en kanteling

De neutrale blikrichting is niet horizontaal. Met het hoofd rechtop en de nek ontspannen daalt de blik vanzelf ongeveer 15 graden. De ergonomische richtlijnen volgen daaruit:

• de bovenrand van het zichtbare beeld op ooghoogte of iets eronder, nooit erboven;
• het midden van het scherm 15 tot 20 graden onder de horizontale lijn van de ogen;
• het paneel 10 tot 20 graden achterover gekanteld, zodat het loodrecht op de blikrichting blijft staan.

Een scherm dat te hoog staat, dwingt de nek achterover en vergroot de opening van de oogleden, waardoor het traanvocht sneller verdampt: twee van de meest voorkomende bronnen van ongemak aan een bureau. Grote schermen zijn de gebruikelijke boosdoeners. Een 16:9-paneel van 32 inch is 39 cm hoog; op een vaste voet komt de bovenrand vaak boven de ogen uit. Ga na of de voet laag genoeg kan, of houd rekening met een arm.

Draag je een multifocale bril, zet het scherm dan nog lager en kantel het verder: de zone van het glas die tussenafstanden corrigeert ligt onder het midden, en bij een hoog scherm moet je je kin optillen om erdoorheen te lezen.

Je eigen afstand meten

Ga zitten zoals je werkelijk werkt, niet zoals je denkt dat het hoort, en meet van je neusbrug tot het midden van het paneel. Mensen leunen achterover bij het lezen en voorover bij het typen; neem de houding die je het grootste deel van de tijd aanhoudt. Een armlengte, vaak als vuistregel genoemd, is voor een volwassene ongeveer 60 tot 70 cm: een degelijke orde van grootte voor een scherm van 24 of 27 inch, te kort voor alles wat groter is.

Heb je nog geen scherm, dan volgt de afstand uit het bureau. Met de monitor op zijn voet ligt ze dicht bij de bureaudiepte min 5 cm; op een arm bij de diepte plus 5 cm. Het volgende hoofdstuk licht deze schatting toe en wat ze voor elke bureaudiepte betekent.

Bronnen. OSHA, Computer Workstations eTool, ‘Monitors’. ISO 9241-303:2011, Ergonomics of human-system interaction, requirements for electronic visual displays. W. Jaschinski-Kruza, ‘Eyestrain in VDU users: viewing distance and the resting position of ocular muscles’, Human Factors, 1991.