Resolutie en schaling: de werkruimte die je werkelijk krijgt

De namen en wat ze tellen

Een resolutie is een aantal kolommen en rijen pixels. De handel heeft de gangbare resoluties namen gegeven die je het best één keer ontcijfert.

‘2K’ wordt losjes gebruikt voor 1440p, terwijl de term een bioscoopformaat aanduidt dat dicht bij 1080p ligt; vermijd hem. ‘4K’ betekent bij monitoren altijd UHD, 3840 pixels breed, iets minder dan de 4096 van bioscoop-4K.

De stappen zijn groter dan de namen doen vermoeden. Van 1440p naar 4K wordt het aantal pixels met 2,25 vermenigvuldigd, en elk daarvan moet door de videokaart worden berekend en door de kabel worden vervoerd.

Wat schaling doet

Interfaces zijn ontworpen voor een referentiedichtheid van ruwweg 96 tot 110 PPI. Op zo’n scherm is een menuletter ongeveer 2,5 mm hoog, en is één ‘punt’ van de interface één pixel. Op een dichter paneel krimpt dezelfde tekening, pixel voor pixel: bij 163 PPI zou alles een derde kleiner zijn, te klein om op bureauafstand te lezen.

Schaling corrigeert dat. Op 150 % tekent het systeem elk element anderhalf keer zo groot in pixels: de letter krijgt zijn 2,5 mm terug, maar is nu opgebouwd uit meer dan tweemaal zo veel pixels. Er wordt niets ‘ingezoomd’ in de fotografische zin; tekst en vectoriconen worden opnieuw getekend in de hogere definitie.

Het gevolg is de regel die de meeste twijfel tussen twee resoluties wegneemt:

werkruimte = resolutie ÷ schaling

Een 4K-scherm op 150 % biedt 3840 ÷ 1,5 = 2560 bij 1440 eenheden werkruimte: precies wat een 1440p-scherm op 100 % biedt. Dezelfde vensters, hetzelfde aantal spreadsheetkolommen, dezelfde regels code. Het verschil zit in de weergave, 163 PPI in plaats van 109. Op een gegeven diagonaal koop je met een hogere resolutie dus scherpte, geen ruimte. Ruimte komt van een groter scherm, of van het aanvaarden van een kleinere interface.

Windows, macOS, Linux: drie manieren van schalen

Windows

Windows schaalt in stappen van 25 %, en toepassingen die aangeven dat ze de dichtheid kennen, tekenen rechtstreeks op de gevraagde factor: tekst is op 125 % of 150 % even scherp als op 200 %. Het systeem stelt een waarde voor op basis van de dichtheid van het scherm, en die klopt meestal. Het zwakke punt is oudere software die de instelling negeert: Windows vergroot het venster dan als een afbeelding, en dat oogt wazig. Bij gangbare toepassingen is dit zeldzaam geworden; controleer gespecialiseerde of intern ontwikkelde tools voordat je een dicht scherm kiest voor een werkplek die ervan afhangt.

macOS

macOS kent twee weergavedichtheden, 1x en 2x. Voor tussenliggende instellingen tekent het systeem het beeld op 2x voor de werkruimte die je vraagt en herbemonstert het dat daarna naar het paneel. Op een 4K-scherm van 27 inch dat is ingesteld op ‘Ziet eruit als 2560 × 1440’ tekent het systeem 5120 × 2880 pixels en verkleint het die tot 3840 × 2160. Het resultaat is goed, iets minder strak dan een native raster, en het kost grafische rekenkracht.

Twee dichtheden passen een Mac dus perfect: rond 110 PPI op 1x (27 inch 1440p, 34 inch UWQHD) en rond 220 PPI op 2x (27 inch 5K, 32 inch 6K, de keuze die Apple voor zijn eigen beeldschermen maakt). Daartussen werken 27 inch 4K met 163 PPI en 32 inch 4K met 140 PPI herbemonsterd: veel gebruikt en volkomen acceptabel, maar niet het optimum. En omdat macOS tekst niet langer op subpixelniveau effent, ogen 1x-schermen zachter dan in Windows. De keuzehulp houdt met beide effecten rekening wanneer je macOS kiest.

Linux

Onder Wayland regelen recente versies van GNOME en KDE Plasma fractionele schaling per scherm, met scherpe tekst in toepassingen die op actuele toolkits zijn gebouwd. Onder X11 blijven fractionele factoren kwetsbaar, vooral met twee schermen van verschillende dichtheid. Op een Linux-werkplek is een dichtheid die om 100 % of 200 % vraagt de keuze zonder verrassingen.

Een resolutie kiezen bij een gegeven formaat

Uit de dichtheden en schalingen hierboven volgt dat elke diagonaal zijn eigen logische resoluties heeft.

• 24 inch. 1080p (93 PPI, 100 %) is de klassieker, wat grof voor tekst op korte afstand. 1440p (123 PPI) is veel scherper maar valt tussen twee schalingen in: op 100 % is de interface klein, op 125 % krimpt de werkruimte tot 2048 × 1152.
• 27 inch. 1440p (109 PPI, 100 %) is de evenwichtige keuze. 4K (163 PPI, 150 %) behoudt dezelfde werkruimte met tekst die als gedrukt oogt. 1080p (82 PPI) kun je beter mijden, behalve voor gamen met een klein budget. 5K is de referentie op een Mac.
• 32 inch. 4K (140 PPI, 125 %) geeft een werkruimte van 3072 × 1728, groter dan 1440p, met strakke tekst: het beste compromis voor dit formaat. 1440p (93 PPI) heeft de dichtheid van een 1080p-scherm van 24 inch, acceptabel op 85 cm, grof op 65.
• 34 inch ultrawide. 3440 × 1440 (110 PPI, 100 %) is de standaard. 2560 × 1080 (82 PPI) is te grof voor tekst.

De prijs van pixels

Voor kantoorwerk is die prijs nihil: elke geïntegreerde grafische chip van de laatste jaren stuurt een 4K-scherm op 60 Hz aan. Voor games is het de voornaamste beperking. De rekenlast groeit ruwweg met het aantal pixels, dus een kaart die in 1440p 100 beelden per seconde haalt, zakt in 4K naar ongeveer 50. Daarom blijft 1440p de favoriete resolutie van gamers, en daarom verlaagt de keuzehulp de score van 4K wanneer je gamen kiest. Upscalingtechnieken (DLSS, FSR, XeSS) verzachten de regel door minder pixels te berekenen dan het scherm toont.

Pixels moeten ook reizen. Een 4K-beeld op 144 Hz overstijgt wat HDMI 2.0 of DisplayPort 1.2 kan vervoeren; het hoofdstuk over aansluitingen geeft de grenzen van elke verbinding.